Aile Panosu Nedir? Sistemik Aile Terapisinde Aile Panosu

Aile panosu, sistemik aile terapisinde sık kullanılan, ilişkileri ve sosyal rolleri görselleştirmeye yardımcı olan bir iletişim aracıdır. Psikoterapi sürecinde danışanın aile içi ilişkilerini, iş ve okul ortamındaki konumunu, iç dünyasındaki dinamikleri daha somut bir şekilde ele almamızı sağlar. Samsun’da çalışan bir psikolog olarak aile panosunu, özellikle aile ve çift terapisi süreçlerinde danışanlarımla sıkça kullanıyorum.

Aile panosu nedir? 

Aile panosu, kare veya dairesel bir tahta (ya da kumaş yüzey) üzerine yerleştirilen nötr figürlerden oluşan bir sistem panosudur. Danışan kendi ailesini, ilişkilerini, sosyal çevresini ve içsel dünyasını bu figürler aracılığıyla temsil eder. Böylece hem danışan hem de terapist için ilişkiler daha görünür ve anlaşılır hale gelir.

Aile panosu tekniği, 1978 yılında Hamburg’da Kurt Ludewig ve Ulrich Wilken tarafından geliştirilmiştir. Sistemik aile terapisi, aile terapisi ve hipnoterapi (Milton H. Erickson) yaklaşımlarından beslenir. Psikodrama ve aile heykeli tekniği (Virginia Satir) ile benzerlikler taşısa da genellikle daha kısa sürede uygulanabilir ve daha fazla danışan profiline uyarlanabilir. Bu yönüyle, Samsun’da psikoterapi hizmeti alan danışanlar için pratik ve etkili bir yöntemdir.

Aile panosu bir tematik test değildir, yani gizli anlamlar üzerinden katı yorumlar yapılmaz. Danışanın panoya yerleştirdiği figürler, onun ilişkilerini ve bu ilişkilere yüklediği anlamları keşfetmek için kullanılan bir iletişim aracıdır.

Aile panosu tekniğinin amaçları 

Aile panosu, terapi sürecinde çözüm odaklı ve yapılandırılmış bir çalışma alanı sunar. Temel amaçları şu şekilde özetlenebilir:

• Danışanın sistemi hakkında daha ayrıntılı bilgi edinmek
• Farklı bakış açıları kazanmasını sağlamak
• Aile bireylerinin davranışlarının birbirini nasıl etkilediğini fark ettirmek
• Danışanın sosyal kaynaklarını ortaya çıkarmak
• Terapi hedeflerini ve öncelikli konuları netleştirmek
• Karar verme süreçlerinde görsellikten faydalanmak
• Eş, ebeveyn, çalışan gibi farklı sosyal rolleri gözden geçirmek

Bu teknik sayesinde danışan, sadece anlatmakla kalmaz; aynı zamanda ilişkilerini gözünün önünde somut bir tablo olarak görür. Özellikle aile ve çift terapilerinde bu görsellik, farkındalık ve içgörü kazanmayı kolaylaştırır.

Hangi danışanlar için aile panosu uygundur? 

Aile panosu, akut kriz içinde olmayan birçok danışan için uygun bir terapi tekniğidir. Bireysel terapide uygulanması genellikle daha kolaydır, ancak aile ve çift seanslarında da etkili şekilde kullanılabilir.

Konudan konuya atlayan, duygularını ifade etmekte zorlanan ya da “nereden başlayacağını” bilemeyen danışanlar için aile panosu, konuşmayı yapılandıran ve odaklanmayı kolaylaştıran bir araçtır. Samsun’da psikolog desteği alan danışanlarımda, özellikle sözel ifade güçlüğü yaşayan kişilerde bu tekniğin süreci rahatlattığını sıkça gözlemliyorum.

Aile panosu ile hangi sistemler üzerinde çalışılır? 

Aile panosu, sadece çekirdek aile ile sınırlı değildir. Danışanın yaşamındaki birçok sistemi ele almak için kullanılabilir:

• Aile içi ilişkiler ve kuşaklar arası dinamikler
• İş ortamı, ekip ilişkileri ve yöneticilerle etkileşim
• Okul ortamı, arkadaşlık ilişkileri, öğretmenler
• Danışanın geçmiş yaşantıları, şu anki durumu ve geleceğe dair beklentileri
• Çözüme ulaşıldıktan sonraki muhtemel sosyal ilişkiler
• İç sistemler: düşünceler, duygular, beden ve iç çatışmalar
• Farklı çözüm yolları, kariyer planları, seçenekler ve kararsızlıklar

Bu sayede danışan, hem dış ilişkilerini hem de iç dünyasını aynı pano üzerinde görebilir ve “nerede durduğunu” daha iyi anlamaya başlar.

Aile panosu için kullanılan malzemeler 

Klasik aile panosu genellikle 50 cm x 50 cm ölçülerinde kare bir tahta yüzeyden oluşur. Kenarlardan yaklaşık 5 cm içerde bir çizgi bulunur; bu çizginin içinde kalan alan daha yakın ilişkileri, dışındaki alan ise duygusal veya fiziksel olarak uzak kişiler ve ilişkileri temsil edebilir. Tahta yerine benzer boyutlarda kumaş da kullanılabilir.

Standart bir aile panosunda 20–32 arasında figür bulunur; ortalama sayı 28’dir. Bu figürler genellikle 2–4 farklı boyuttadır ve yetişkinler, ergenler, çocuklar ve bebekleri temsil edecek şekilde tasarlanır. Bazı uygulamalarda köşeli figürler erkekleri, yuvarlak figürler kadınları temsil eder. Ancak danışanın kafasını karıştırmamak için çoğu terapist tek tip ve nötr figürlerle çalışmayı tercih eder.

Ayrıca aile panosu, taşlar, midye kabukları, tahta parçaları gibi daha soyut objelerle zenginleştirilebilir. Bu objeler; güçlükler, hedefler, destek kaynakları, umut, mutluluk, yalnızlık, iyimserlik gibi daha soyut kavramları temsil etmek için kullanılabilir. Böylece aile panosu sadece kişiler arası ilişkileri değil, aynı zamanda duygusal temaları da görünür kılar.

Aile panosunu nasıl temin edebilirsiniz? 

Aile panosu, özellikle Almanya’da “Familienbrett” veya “Systembrett” adıyla satılan terapötik araçlardan biridir. Türkiye’de de benzer panoları üreten ve satan sanatçılar bulunmaktadır. Ayrıca:

• Bir marangozdan belirli ölçülerde tahta pano ve figürler hazırlanması istenebilir.
• Tahta pano yerine kalın bir kumaş veya keçe yüzey kullanılabilir.
• Tahta figürler yerine taş, midye kabuğu gibi doğal objeler de kullanılabilir; ancak soyut çalışmalara alışık olmayan danışanlarla bu daha zorlayıcı olabilir.

Psikoterapi eğitimi alan öğrenciler ve terapi sürecine aşina danışanlar, daha soyut materyallerle çalışmaya genellikle daha yatkındır. Ancak birçok durumda yalın, nötr ve anlaşılır figürlerle çalışmak hem terapist hem danışan için süreci kolaylaştırır.

Çocuklarla aile panosu, lego ve diğer figürler 

Çocuk terapilerinde klasik tahta figürler yerine lego, playmobil gibi oyuncak figürler de kullanılabilir. Burada dikkat edilmesi gereken en önemli nokta, figürlerin mümkün olduğunca nötr ve tek tip olmasıdır. Yüz ifadeleri belirli bir duyguyu temsil etmemeli, belirgin bir karakteri çağrıştırmamalıdır. Çünkü aile panosu tekniğinde odak noktamız; kişilik özelliklerinden çok, ilişkiler ve bu ilişkilerin konumlanış biçimidir.

Hayvan figürleri de hem çocuklarla hem yetişkinlerle kullanılabilir. Örneğin danışan, kendisi için bir at figürü seçtiğinde bu seçim; onun için masumiyet, çalışkanlık, temizlik, güç ya da başka bir anlam taşıyabilir. Burada önemli olan, hazır yorumlar yapmak yerine danışana sormak ve birlikte anlamı keşfetmektir. Aile panosu, kesin yorumlar sunan bir test değil, hipotez kurmamıza yardım eden ve bu hipotezleri danışanla birlikte sınadığımız bir araçtır. Daha fazla bilgi için Samsun Çocuk Psikoloğu web sitesini ziyaret edin.

Aile panosu ile çalışırken nelere dikkat etmek gerekir? 

Aile panosu tekniği, çözüm odaklı ve sistemik bakış açısıyla kullanılmalıdır. Psikodinamik yorumlara kaymadan, danışanın verdiği anlamlara odaklanmak önemlidir. Örneğin yetişkin bir danışan kendisini küçük bir figür ile temsil edebilir ya da annesini babasından daha küçük bir figürle gösterebilir. Bu durumda hemen “kendini değersiz hissediyor” gibi katı yorumlara gitmek yerine, danışanla konuşmak ve sorularla anlamı birlikte açmak gerekir.

Bazı danışanlar bu uygulamayı reddedebilir veya “oyun gibi” gördükleri için mesafeli yaklaşabilir. Terapide hiçbir teknik zorunlu değildir. Danışan hazır değilse aile panosu kullanılmayabilir veya başka bir zamanda yeniden önerilebilir. Sistemik aile terapisi yaklaşımında bu tür danışanlar “ziyaretçi” olarak adlandırılır; henüz aktif bir değişim talebi içinde olmayabilirler. Önemli olan, danışanı zorlamadan, saygı ve merakla süreçte tutmaktır.

Aile panosu ile çalışırken karşılaşılabilecek güçlükler 

Aile panosu uygulaması sırasında bazı zorluklar ortaya çıkabilir:

• Danışan “Oyun oynamaya gelmedim” gibi tepkiler verebilir. Bu durumda tekniği sade ve doğal bir dille tanıtmak, zorlamadan alternatifler sunmak önemlidir.
• Bazı danışanlar panoya bilişsel ve mesafeli yaklaşır; içgüdüsel yerleştirmeler yerine “mantıklı” bir düzen kurmaya çalışırlar. Bu durumda yeni farkındalıklar sınırlı kalabilir; terapist, danışanı içinden geldiği gibi yerleştirme yapmaya teşvik edebilir.
• Danışan pano üzerinde çalışmaya başladıktan sonra dikkati dağılıp başka konulara geçebilir. Böyle durumlarda terapist, pano üzerinden yumuşak geri bildirimler vererek çalışmayı tekrar ilişkilere ve sembollere yönlendirebilir.
• Bazı danışanlar ortaya çıkan tabloyu çok olumsuz yorumlayabilir. Bu durumda tabloyu birlikte yeniden değerlendirmek, farklı olasılıkları ve değişim ihtimallerini konuşmak destekleyici olur.

Danışanın sisteminde çok fazla kişi olduğunda 

Bazı danışanlar geniş aile yapısına, kalabalık kardeş grubuna veya yoğun sosyal ilişkilere sahip olabilir. Bu durumlarda panodaki figür sayısı yetersiz kalabilir ya da takip etmek zorlaşabilir. Böyle durumlarda:

• Tek bir figür bir grup kişiyi temsil edebilir (örneğin “ablamgiller”, “iş arkadaşlarım” gibi).
• Danışanın öncelikli olarak çalışmak istediği kişiler ve ilişkiler seçilebilir.
• Süreç, gerekirse birden fazla seansa bölünebilir.

Danışan aile panosunu reddederse 

Psikoterapi eğitimi alan birçok uzman adayının en çok kaygı duyduğu konulardan biri, danışanın uygulamak istedikleri bir terapi tekniğini kabul etmemesidir. Aile panosu da bu tekniklerden biri olabilir. Danışan, tekniği çocukça bulabilir veya kendini hazır hissetmeyebilir.

Burada önemli olan, tekniği abartmadan, doğal bir şekilde önermek ve danışanın sınırlarına saygı duymaktır. Bazı terapistler aile panosunu bir sonraki seansta kullanmak üzere önceden tanıtır. Bazıları ise seansın akışı içinde, ihtiyaç duyduklarında sade bir dille pano önerisinde bulunur. Hangi yaklaşım seçilirse seçilsin, merkezde her zaman danışanın ihtiyaçları ve terapötik ilişki bulunmalıdır.