Aile Terapisi Soruları: Ailenizi Anlamaya Yönelik Bir Yolculuk

Aile, her üyesinin birbirine görünmez iplerle bağlı olduğu canlı bir sistemdir. Bu sistemde bir kişinin yaşadığı sorun, diğer herkesi etkiler; aynı şekilde sistemdeki bir bozulma da bireyleri etkiler. Samsun’da aile terapisi hizmeti veren bir psikolog olarak, ailelerin terapi odasına genellikle “suçlunun bulunması” ya da “sorunlu kişinin düzeltilmesi” beklentisiyle geldiklerini gözlemliyorum.

Ancak aile terapisinin amacı birini yargılamak değil, aileyi bir arada tutan ya da zorlayan dinamikleri keşfetmektir. Terapistin sorduğu sorular, aile üyelerinin birbirlerini suçlamayı bırakıp, “Biz nerede tıkanıyoruz ve bunu birlikte nasıl aşabiliriz?” demelerini sağlamak için tasarlanmıştır.

Bu yazıda, aile terapisi seanslarında sıkça başvurduğumuz soru türlerini ve bu soruların iyileşme sürecindeki işlevlerini derledim.

Aile Terapisinde Soruların Gücü: Döngüsel Bakış Açısı

Bireysel terapiden farklı olarak aile terapisinde “neden-sonuç” ilişkisinden çok “döngüsel” ilişkilere odaklanırız. Yani, “Çocuk neden ders çalışmıyor?” sorusundan ziyade, “Çocuk ders çalışmadığında evde ne oluyor, baba ne tepki veriyor, anne ne yapıyor ve bu tepkiler çocuğun davranışını nasıl etkiliyor?” döngüsüne bakarız.

Bu döngüyü kırmak için kullanılan sorular genellikle şunlardır:

1. Problemi Tanımlama ve Beklentiler

Her aile üyesinin “sorunu” nasıl gördüğü birbirinden farklı olabilir. Babanın “saygısızlık” olarak tanımladığı durumu, ergen çocuk “özgürlük kısıtlaması”, anne ise “iletişimsizlik” olarak görebilir.

• Sizce ailenizin şu an yaşadığı en büyük zorluk nedir?
• Bugün buraya gelirken her birinizin aklından geçen temel endişe neydi?
• Bu sorunu bir “aile resmi” olarak çizecek olsanız, kime nerede yer verirdiniz?
• Terapi bittiğinde ailenizde neyin değişmiş olmasını umuyorsunuz?

2. Döngüsel (Sirküler) Sorular

Sistemik aile terapisinin en güçlü aracı olan bu sorular, bir aile üyesinin davranışının diğerleri üzerindeki etkisini ortaya çıkarmayı hedefler. Amaç, kişilerin birbirlerinin duygularını ve tepkilerini fark etmelerini sağlamaktır.

• (Babaya sorulur): Anneniz sessizleşip odaya kapandığında, oğlunuzun ne hissettiğini düşünüyorsunuz?
• (Çocuğa sorulur): Evde tartışma çıktığında, bunu düzeltmeye en çok kim çalışır? Kim daha çok kenara çekilir?
• Kardeşiniz öfkelendiğinde, evde ortam nasıl değişir? Bu durumdan en çok kim etkilenir?
• Anne ve babanız arasındaki gerginlik arttığında siz ne yaparsınız? (Taraf mı tutarsınız, odanıza mı gidersiniz, dikkat mi dağıtırsınız?)

3. Roller, Kurallar ve Sınırlar

Her ailede yazılı olmayan kurallar ve dağıtılmış roller vardır (günah keçisi, kurtarıcı, görünmez çocuk vb.). Sorularla bu yapıların işlevsel olup olmadığı denetlenir.

• Ailenizde “son sözü” kim söyler?
• Evde biri üzgün olduğunda onu teselli etme görevi kime aittir?
• Ailenizde konuşulması “yasak” olan veya herkesin bildiği ama sustuğu konular var mı?
• Ebeveynleriniz bir konuda anlaşamadığında, çocukları bu tartışmaya dahil ederler mi?
• Herkesin kendi özel alanı ve sınırları var mı, yoksa kapılar hep açık mı?

4. Kuşaklararası Aktarım ve Genogram Soruları

Ailemizi kurarken, kendi anne-babamızdan gördüğümüz modelleri ya taklit ederiz ya da tam tersini yapmaya çalışırız. Terapist, ailenin soy ağacını (genogram) çıkararak bu aktarımları inceler.

• Sizin ailenizde öfke/sevgi nasıl gösterilirdi? Şu anki ailenizde bu durum benziyor mu?
• Ebeveynlerinizin çatışma çözme yöntemi nasıldı? Siz eşinizle benzer mi yoksa farklı mı tartışıyorsunuz?
• Ailenizde tekrarlayan kaderler (boşanmalar, küslükler, sırlar) var mı?

5. İstisnalar ve Çözüm Odaklı Sorular

Aileler sorunlara o kadar odaklanır ki, iyi giden zamanları gözden kaçırabilirler. Bu sorular, ailenin kendi içindeki kaynakları ve güçlü yönlerini hatırlatır.

• Bu sorunun hiç yaşanmadığı ya da daha az yaşandığı zamanlar oluyor mu? O zamanlarda neyi farklı yapıyordunuz?
• Ailenizin en güçlü özelliği nedir? Zor zamanları geçmişte nasıl atlattınız?
• Birlikte en son ne zaman gerçekten eğlendiniz ve güldünüz?
• Mucize Soru: Gece siz uyurken bir mucize olsa ve ailenizdeki tüm sorunlar çözülse; sabah uyandığınızda evde neyin değiştiğini fark ederdiniz? Kahvaltı sofrası nasıl olurdu? Kim kiminle nasıl konuşurdu?

6. Çocuklara Yönelik Dışsallaştırma Soruları

Çocuklarla çalışırken sorunu çocuğun kişiliğinden ayırmak (dışsallaştırmak) önemlidir. “Sen yaramazsın” demek yerine, yaramazlığı dışarıda bir “canavar” gibi ele alırız.

• (Çocuğa): “Öfke Canavarı” seni ziyarete geldiğinde sana neler yaptırıyor?
• Bu sorun (örneğin Kaygı Bulutu) ailenize girdiğinde, en çok kimi korkutuyor?
• Aileniz bir takım olsa ve bu soruna karşı maç yapsa, kaptan kim olurdu?

Samsun’da Aile Terapisi Sürecinde Ne Beklemelisiniz?

Bu sorular ilk bakışta zorlayıcı gelebilir. Ancak Samsun’da bir psikolog olarak yönettiğim seanslarda, bu soruların yargılayıcı bir tonda değil, merak ve anlama isteğiyle sorulduğunu göreceksiniz.

Aile terapisinde sorulan sorular, kilitli kalmış kapıları açan anahtarlar gibidir. Bazen yıllardır söylenemeyen bir duygu, doğru bir soruyla ifade bulur ve ailenin üzerindeki kara bulutlar dağılmaya başlar. Eğer ailenizde iletişim kanallarının tıkandığını, herkesin kendi adasına çekildiğini ya da sürekli aynı kavgaların tekrar ettiğini düşünüyorsanız; doğru soruları sormak ve cevapları birlikte aramak için profesyonel destek alabilirsiniz.