Psikoterapi ve Ruh Sağlığı Terimleri Sözlüğü

Bu sayfa nedir: Psikoloji ve psikoterapide en sık karşılaşılan 55 terimin kısa, klinik olarak doğru tanımı. Her tanım 2–3 cümledir; konuyu derinlemesine ele alan yazılarımıza bağlantı verilmiştir. Terimler beş başlık altında gruplanmıştır: kaygı ve duygudurum, travma ve yas, ilişki ve bağlanma, terapi yöntemleri, süreç ve uygulama.

Hazırlayan: Uzman Klinik Psikolog Yücel Köse. Son güncelleme: 16 Eylül 2026.

Terapi sürecinde ya da bir metinde karşılaştığınız bir terimi aramak için Ctrl+F (mobilde sayfa içi arama) kullanabilirsiniz.

Kaygı ve duygudurum terimleri

Anksiyete (kaygı) — Gelecekte olabilecek bir tehdide karşı verilen, belirsiz ve yaygın bir tedirginlik hâli. Korkudan farkı, somut ve şimdiki bir nesnesinin olmamasıdır. Bedensel olarak çarpıntı, kas gerginliği ve tetikte olma hâliyle görünür. → belirtileri

Korku — Somut, şimdi ve burada var olan bir tehdide verilen tepki. Kaygının aksine nesnesi bellidir ve tehdit ortadan kalkınca söner. → kaygıyla farkı

Panik atak — Dakikalar içinde zirveye çıkan yoğun korku nöbeti. Çarpıntı, nefes darlığı, terleme, “öleceğim” ya da “delireceğim” düşüncesi eşlik eder. Tehlikeli değildir ama son derece rahatsız edicidir.

Yaygın anksiyete bozukluğu — Günlük yaşamın birçok alanına yayılan, kontrol edilmesi zor ve en az altı aydır süren endişe hâli. Kişi endişenin aşırı olduğunu bilir ama durduramaz.

Fobi — Belirli bir nesne ya da duruma karşı, gerçek tehlikeyle orantısız ve kaçınmaya yol açan yoğun korku. → karanlık · yangın · sel · deprem · ameliyat · araba kullanma

Depresyon — En az iki hafta süren çökkün duygudurum ve/veya keyif alamama hâli; uyku, iştah, enerji, dikkat ve özdeğerde bozulmayla birlikte gider. Üzgünlükten farkı süresi, yaygınlığı ve işlevselliği bozmasıdır. → üzgünlükten farkı · kaygıyla farkı

Anhedoni — Daha önce keyif veren etkinliklerden keyif alamama. Depresyonun en ayırt edici belirtilerinden biridir; yorgunluktan ayrılmasını sağlayan işaret budur.

Ruminasyon — Aynı olumsuz düşünceyi, çözüme ulaşmadan tekrar tekrar zihinde çevirmek. Sorun çözmeye benzer ama sonuç üretmez; depresyon ve kaygıyı sürdüren temel mekanizmalardan biridir. → birini unutamamada rolü

Tükenmişlik sendromu — Uzun süreli iş stresine bağlı duygusal tükenme, işe ve insanlara karşı duyarsızlaşma ve kişisel başarı hissinde düşüş. Klinik bir hastalık değil, mesleki bir olgu olarak tanımlanır.

Obsesyon — İstem dışı gelen, rahatsız edici, kişinin kendi düşüncesi gibi hissetmediği yineleyici düşünce ya da imge.

Kompulsiyon — Obsesyonun yarattığı kaygıyı azaltmak için yapılan yineleyici davranış ya da zihinsel eylem. Kısa vadede rahatlatır, uzun vadede obsesyonu güçlendirir. → temizlik takıntısı

Somatizasyon — Ruhsal sıkıntının bedensel belirti olarak ortaya çıkması: açıklanamayan ağrı, mide-bağırsak şikâyeti, baş dönmesi. Belirti gerçektir; “uydurma” değildir.

Ekonomik kaygı (finansal anksiyete) — Gelir, borç ve geçim güvencesine dair sürekli tedirginlik. Uyku bozukluğu, karar felci ve ilişki çatışmalarıyla birlikte gider. → belirtileri

Ölüm kaygısı — Kendinin ya da sevdiklerinin ölümlü olduğu gerçeğine dair yoğun tedirginlik. Ani ölüm haberleri sonrasında geçici olarak yükselmesi olağandır. → ani ölüm haberleri

Sınav kaygısı — Değerlendirilme durumlarında performansı bozacak düzeye çıkan kaygı. Bir miktar kaygı performansı artırır; eşiği aşınca dikkat ve hatırlamayı bozar. → nasıl yenilir

Travma, kayıp ve yas terimleri

Travma — Kişinin başa çıkma kapasitesini aşan, olağandışı ve zorlayıcı olay. Belirleyici olan olayın “büyüklüğü” değil, kişinin onu işleyebilme kapasitesidir.

Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) — Travmatik olaydan bir ay sonra da süren; yeniden yaşantılama, kaçınma, olumsuz biliş-duygudurum değişiklikleri ve aşırı uyarılmışlıkla giden tablo. → deprem sonrası

Flashback — Travmatik anının, hatırlama değil yeniden yaşama hissiyle geri gelmesi. Kişi olayın geçmişte kaldığını o an bilemeyebilir.

Akut stres tepkisi — Travmatik olayın hemen ardından ortaya çıkan, günler ve haftalarla sınırlı belirtiler. Olağan bir tepkidir; sorun, sönmeyip kronikleşmesidir.

Duygusal uyuşma — Travma sonrası duyguların “kapanması”; ne acı ne sevinç hissedebilme hâli. Koruyucu bir mekanizmadır ama uzadığında ilişkileri zedeler.

Yas — Kayıp sonrası doğal uyum süreci. Zamanla yoğunluğu azalır ve kayıp, kimliğin merkezinden çıkıp anıya dönüşür. → yas süreci · kayıp acısı

Duygusal istismar — Aşağılama, sürekli eleştiri, yok sayma, tehdit ve izolasyon yoluyla verilen ruhsal zarar. Fiziksel iz bırakmadığı için geç fark edilir. → psikolojik etkileri

Yıldönümü tepkisi — Travmatik ya da kayıpla ilgili bir tarihin yaklaşmasıyla belirtilerin yeniden yükselmesi. Gerileme değil, olağan bir örüntüdür. → anma günleri

İlişki ve bağlanma terimleri

Bağlanma stili — Erken bakım ilişkilerinde kurulan ve yetişkin ilişkilerinde tekrarlanan yakınlık örüntüsü. Güvenli, kaygılı, kaçıngan ve dağınık olarak sınıflanır.

Kaygılı bağlanma — Terk edilme korkusuyla yakınlığı sürekli sınama ve onay arama eğilimi. Ayrılık sonrası toparlanmayı uzatan en güçlü etkenlerden biridir. → unutma süresine etkisi

Kaçıngan bağlanma — Yakınlık arttıkça geri çekilme ve duygusal mesafe koyma eğilimi. Çoğu zaman ilgisizlik olarak yanlış okunur; altında yakınlık kaygısı vardır.

Takip–geri çekilme döngüsü — Biri yakınlaştıkça diğerinin uzaklaştığı, uzaklaştıkça öbürünün daha çok yaklaştığı kısır çatışma örüntüsü. Çift terapisinin en sık çalıştığı yapıdır. → çift terapisinde ne çalışılır

Dört atlı — Gottman’ın çift araştırmalarında ilişki sıkıntısının en güçlü göstergeleri olarak tanımladığı dört davranış: eleştiri, savunuculuk, aşağılama ve duvar örme.

Duvar örme (stonewalling) — Çatışma sırasında tamamen susup geri çekilmek. Sakinlik gibi görünür ama fizyolojik olarak aşırı uyarılmışlık hâlidir. → iletişim sorunları

Balayı evresi — İlişkinin başındaki yoğun idealleştirme ve tutku dönemi. Bitmesi ilişkinin bozulduğu değil, bir sonraki evreye geçtiği anlamına gelir. → ilişki evreleri

Ebeveynleşme — Partnerin bakım veren, diğerinin bakım alan rolüne yerleşmesi. Eşitliği ve çoğu zaman cinsel isteği aşındırır. → ilişkide anne gibi davranmak

Kıskançlık — Değer verilen bir ilişkiyi kaybetme tehdidine karşı verilen tepki. Kontrol davranışına dönüştüğünde ilişkiyi koruyan değil yıpratan bir hâl alır. → neden olur

Değersizlik şeması — “Sevilmeye layık değilim” temel inancı. Kendini gerçekleştiren kehanet olarak çalışır: kişi reddedilmeyi bekler, buna göre davranır ve reddedilme olasılığını artırır. → neden sevilmiyorum hissi

Affetme — Haksızlığa uğrayanın öfke ve intikam arzusunu bırakma süreci. Unutmak, onaylamak ya da barışmak değildir; öncelikle affedenin yükünü hafifletir. → affetmek nedir

Terapi yöntemleri

Yöntemlerin hangi sorunda nasıl kullanıldığı, süreleri ve birbirine göre üstünlükleri ayrı bir rehberde karşılaştırılıyor: terapi yöntemleri karşılaştırması

Bilişsel davranışçı terapi (BDT) — Düşünce, duygu ve davranış arasındaki bağı hedef alan, yapılandırılmış ve süreli yaklaşım. Kaygı bozuklukları ve depresyonda en çok araştırılmış yöntemdir. → kaygı terapisi

Bilişsel çarpıtma — Gerçeği sistematik biçimde bozan otomatik düşünce kalıpları: felaketleştirme, aşırı genelleme, zihin okuma, ya hep ya hiç düşüncesi.

Şema terapi — Çocuklukta yerleşen ve yetişkinlikte tekrar eden derin örüntüleri (şemaları) hedef alan, BDT’den daha uzun soluklu yaklaşım. “Her ilişkide aynı şey oluyor” diyenler için uygundur. → şema terapi

EMDR — Travmatik anının duygusal yükünü azaltmayı hedefleyen sekiz aşamalı protokol. Olayın ayrıntılı sözel anlatımını gerektirmemesi, konuşma terapilerinden temel farkıdır. → travma terapisi

Maruz bırakma — Kaçınılan uyaranla, kaygı tolere edilebilir düzeye inene kadar kademeli ve planlı temas kurma tekniği. Fobi tedavisinin çekirdeğidir.

Davranışsal aktivasyon — Depresyonda, keyif ve başarı duygusu veren etkinlikleri duygudurum düzelmesini beklemeden planlı biçimde artırma yöntemi. → depresyon terapisi

Psikodrama — Sorunların konuşmak yerine rol oynayarak, sahneleyerek çalışıldığı grup yöntemi. → psikodrama nedir

Pozitif psikoloji — Hastalığı azaltmaya değil, güçlü yanları ve iyi oluşu artırmaya odaklanan alan. → pozitif psikoloji

Akılcı yaşam terapisi — Akılcı olmayan inançların fark edilip işlevsel olanlarla değiştirilmesine dayanan yaklaşım. → akılcı yaşam terapisi

Cinsel terapi — Cinsel işlev bozukluklarında davranışçı teknikler, psikoeğitim ve çift çalışmasının birlikte yürütüldüğü yapılandırılmış süreç. → cinsel terapi · vajinismus · erken boşalma · cinsel isteksizlik

Süreç ve uygulama terimleri

Klinik psikolog — Psikoloji lisansı üzerine klinik psikoloji alanında lisansüstü eğitim ve süpervizyonlu uygulama tamamlamış uzman. Psikoterapi uygular, ilaç yazamaz. → unvanlar arasındaki fark

Psikiyatrist — Tıp fakültesi sonrası Ruh Sağlığı ve Hastalıkları uzmanlığı yapmış hekim. Tanı koyar, ilaç yazar, resmî sağlık raporu düzenler.

Terapi saati — Bir psikoterapi seansının standart süresi; 45–50 dakikadır. Kalan süre uzmanın kayıt tutması ve seansı değerlendirmesi içindir. → terapi kaç seans sürer

Terapötik ilişki (ittifak) — Danışan ile uzman arasındaki güven ve iş birliği bağı. Terapi sonucunu yordayan en güçlü değişkenlerden biridir — yöntemin kendisinden bile daha güçlü olduğu çalışmalar vardır.

Süpervizyon — Terapistin yürüttüğü vakaları, daha deneyimli bir uzmanla düzenli olarak gözden geçirmesi. Mesleki yeterliliğin standart bir parçasıdır.

Gizlilik ilkesi — Seansta konuşulanların danışanın açık rızası olmadan paylaşılmaması. İstisnaları dardır ve tanımlıdır: kendine veya başkasına yönelik ciddi ve yakın tehlike, çocuk istismarı bildirimi, mahkeme kararı. → kayıtlar nerede tutulur

İlk değerlendirme görüşmesi — Öykünün alındığı, hedeflerin belirlendiği ve süreç planının kurulduğu ilk seans; 50–90 dakika sürer. → ilk görüşmede neler oluyor

Doz–etki ilişkisi — Psikoterapide seans sayısı ile iyileşme arasındaki bağ. Klasik araştırmalarda hastaların yaklaşık %50’si 8 seansta, %75’i 26 seansta ölçülebilir düzelme göstermiştir.

Nüks (relaps) — Düzelmiş belirtilerin yeniden ortaya çıkması. Süreç sonunda seansların aylık takibe seyreltilmesinin nedeni budur.

Psikoeğitim — Danışana, yaşadığı tablonun mekanizmasını öğretme çalışması. “Neden böyle oluyorum” sorusunun cevaplanması, tek başına kaygıyı düşürür.

Online terapi — Video görüşmeyle yürütülen psikoterapi. Araştırmalar birçok tabloda yüz yüze terapiyle benzer etkinlik gösterdiğini ortaya koymaktadır. → online terapi

Bir terimi bulamadınız mı?

Sözlükte olmayan bir kavramla karşılaştıysanız ya da bir tanımın yanlış olduğunu düşünüyorsanız yazın — sayfa düzenli olarak güncellenmektedir.

Bu sözlük bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tanı ya da tedavi yerine geçmez. Tanımlar, klinik kullanımda yerleşmiş karşılıklarına dayanır; resmî tanı ölçütleri için DSM-5-TR ve ICD-11 esas alınmalıdır.