İkincil Travma Nedir, Kimlerde Görülür

İkincil travma, bir olayı kendisi yaşamayan kişide, başkalarının travmasına tekrarlı maruz kalarak ortaya çıkan travmatik stres tepkisidir.

Kavram ilk kez 1990’larda, travma mağdurlarıyla çalışan profesyoneller için tanımlandı.

Bugün en çok sorulan hâli şu: afet haberlerini izlemek ikincil travma yaratır mı?

DSM-5 ne diyor?

Tanı el kitabı bu konuda açık bir sınır çiziyor.

Travma sonrası stres bozukluğunun A ölçütü dört maruziyet yolu tanımlar; dördüncüsü, olayın sarsıcı ayrıntılarına tekrarlı ya da aşırı maruz kalmaktır.

Bu maddeye düşülen not, maddenin elektronik medya, televizyon, film ya da fotoğraf yoluyla maruziyeti kapsamadığını açıkça söyler.

Tek istisna, maruziyetin işle ilgili olmasıdır.

Pratikte bu ne demek? Deprem haberlerini izleyerek TSSB tanısı almazsınız.

Ama gerçek belirtiler yaşayabilirsiniz: tanı ölçütünü karşılamamak, etkilenmemiş olmak anlamına gelmez.

İkincil travma kimlerde görülür?

Tanımın merkezinde tekrarlı ve mesleki maruziyet vardır.

Son satır önemlidir. Depremi yaşamış bir yakınınızın anlatısını aylarca dinlemek, mesleki maruziyete benzer bir yük oluşturur.

Haberden etkilenmek ikincil travma mı?

Çoğu durumda hayır. Ama üç koşulda tablo ağırlaşır.

1. Önceki travma öyküsü. Geçmişte deprem, kaza, şiddet ya da kayıp yaşamış kişide haber eski belirtileri geri çağırır.

2. Yakınlık. Olay bölgesinde tanıdığınız biri varsa maruziyet artık uzak değildir.

3. Yoğunluk. Günde saatlerce, tekrar eden görüntü izlemek tepkiyi büyütür.

Bu üçünden biri varsa yaşadığınız şeyi “abartıyorum” diye geçiştirmeyin.

İkincil travma belirtileri

Suçluluk özellikle sık görülür. “Ben iyiyim, onlar değil” düşüncesi hayatta kalan suçluluğunun hafif bir biçimidir.

TSSB’den farkı nedir?

İkincil travma ile tükenmişlik de karıştırılır. Tükenmişlik iş yükünün, ikincil travma içeriğin sonucudur.

Ayrım pratikte önemlidir. Tükenmişlikte izin işe yarar; ikincil travmada tek başına yetmez.

Neden bazı insanlar daha çok etkilenir?

Aynı görüntüyü izleyen iki kişinin tepkisi aynı olmaz. Farkı üç etken belirler.

Empatik yakınlık. Kendini karşıdakinin yerine koyma eğilimi yüksek olan kişide tepki belirgin biçimde daha güçlüdür.

Kontrol edememe. Yardım etme isteği olup da imkânı olmayan kişide çaresizlik zamanla birikir.

Anlam çerçevesi. Olup biteni açıklayabildiği bir çerçevesi olan kişi, olayı zihninde daha hızlı yerine oturtur.

Bu üçü zayıflık göstergesi değildir. Yüksek empati, yardım mesleklerinin gerekliliğidir ve aynı zamanda risk etkenidir.

Çocuklarda ikincil travma

Çocuk, olayı ekrandan izlemenin yanı sıra evdeki yetişkinin tepkisinden de etkilenir.

Ebeveynin gerginliği çocuğa olayın hâlâ sürdüğünü anlatır ve bu, dolaylı maruziyetin en yaygın biçimidir.

Konuşma yöntemi için çocuğa kötü haber nasıl anlatılır yazısına bakın.

Ne yapılır?

Maruziyeti sınırlayın. Mesleki maruziyette vardiya ve vaka dağılımı, bireysel maruziyette ekran süresi.

Görüntü yerine metin. Aynı bilgi, görsel olmadan çok daha düşük uyarılmayla işlenir.

Anlatın. Süpervizyon, akran görüşmesi ya da güvendiğiniz biri. Sessiz taşınan maruziyet birikir.

Bedeni dâhil edin. Yürüyüş ve düzenli uyku, aşırı uyarılmışlığı düşüren en erişilebilir iki araçtır.

Sınır koyun. Yardım etme isteği, sınırsız maruziyeti haklı çıkarmaz.

Günlük takip alışkanlığını değiştirmek için haber kaygısı yazısındaki 7 günlük plan uygulanabilir.

Ne zaman uzman desteği gerekir?

Travmatik stres tablolarında EMDR ve travma odaklı bilişsel davranışçı terapi öncelikli yaklaşımlardır.

Olayı bizzat yaşadıysanız deprem sonrası travma ve TSSB yazısı sizin için daha uygundur.

Samsun’da uygulanan yöntemler için psikoterapi hizmetleri sayfasına, başvuru için randevu sayfasına bakabilirsiniz.

Bu metin bilgilendirme amaçlıdır. Tanı ve tedavi yerine geçmez.

Sık sorulan sorular